„Oresteja” w Teatrze Narodowym

Teatr Narodowy i Teatr Wielki - Opera Narodowa w Warszawie wystawi�y, w ramach cyklu „Terytoria”, dramatooper� „Oresteja” Ajschylosa.

Sztuk� prze�o�y� Maciej S�omczy�ski, natomiast wyre�yserowa�a j� Maja Kleczewska – artystka wystawiaj�ca r�wnie� w Wa�brzychu („Lot nad kuku�czym gniazdem” Keseya w 2002 r. i „Czy� nie dobija si� koni? McCoya” w 2003 r.).

Z trylogii Ajschylosa „Oresteja”, sk�adaj�c� si� z „Agamemnona”, „Ofiarowania” i „Eumenidy”, re�yserka wybra�a fragment opowiadaj�cy wcze�niejsze dzieje rodu Atryd�w. Atreus, kr�l myke�ski, przemoc� zdoby� w�adz�, pokonuj�c swojego brata Tyestesa. Za ten czyn bogowie rzucili na niego kl�tw�. Atreus poda� swojemu wsp�konkurentowi potraw� z jego w�asnych dzieci. Brat postanowi� si� zem�ci� przez gwa�t na swojej c�rce Pelopii i wydaniu jej za m�� za Atreusa. Kiedy urodzi�a dziecko ojca, ten�e potomek (Agistos) wychowuje si� z dw�jk� dzieci kr�la – Agamemnonem i Menelaosem. Atreus przejmuje z czasem w�adz� i skazuje na wygnanie „braci”. Jednak�e Agamemnonn powraca dzi�ki wojskowej pomocy Spartan.

Wersja Mai Kleczewskiej zaczyna si� od powrotu Agamnenona (Miros�aw Konarowski) z wojny troja�skiej, za kt�rej powodzenie z�o�y� bogom w ofierze swoj� c�rk�, Ifigeni�. Znienawidzi�a go za to �ona, Klimenestra (Danuta Stenka), kt�ra w mi�dzyczasie zwi�za�a si� z Agistosem (cztery wersje postaci: Pawe� Paprocki, Robert Jaroci�ski, Wojciech Solarz, Przemys�aw Stippa). Klimenestra w zem�cie zabija Agamemnona. Ich dzieci, Elektra (Kamilla Baar) i Orestes (Sebastian Pawlak), za ten czyn morduj� z kolei matk� i jej kochanka. Orestes udaje si� na wygnanie, pr�buje zmaza� swoje winy i w efekcie od niej zostaje uwolniony. �cigaj�ce go boginie zemsty i kary, Erynie, zostaj� b�stwami opieku�czymi, Eumenidami. Kl�twa bog�w rzucona na potomk�w Atreusa zostaje wymazana.

Sztuka pochodz�ca ze staro�ytno�ci, zosta�a osadzona we wsp�czesnych realiach. Otrzyma�a dodatkowo trzeci wymiar – ducha przesz�o�ci oraz pogranicze �wiata �ywego i umar�ego. Scenografia obejmuje salon, fragment �azienki i kuchni, a tak�e przeszklony taras, ze wszystkimi potrzebnymi rekwizytami wsp�czesnego �ycia – na przyk�ad z telewizorem, pralk�, kuchenk�, lod�wk�, zestawem wypoczynkowym.

Gra aktor�w, na bardzo wysokim poziomie, kontrastuje z dosy� kontrowersyjnymi metodami wybranymi przez re�yserk� do prezentacji dramatoopery. W celu zobrazowania wielowarstwowej i wielopoziomowej historii rodu Atryd�w i wsp�czesnego rodu „ludzkiego” Maja Kleczewska wspar�a si� intryguj�c� i niezwykle sugestywn� muzyk� Agaty Zubel, brzmieniem muzyki, demonicznymi postaciami, prymitywnymi rekwizytami (np. „pierdz�c� poduszk�”, za co pada�y z widowni s�owa dezaprobaty), pot�nym ekranem zawieszonym nad scen� (jako tronem dla przygl�daj�cych si� bog�w czy te� miejsca dla niekt�rych wizualizacji filmowych aktualnie rozgrywaj�cych si� historyjek), prostymi lub skomplikowanymi strojami, roznegli�owaniem aktor�w czy te� emocjonalno�ci� aktor�w.

Aluzji i odno�nik�w do wsp�czesnego �ycia jest dosy� sporo. Nieudane ma��e�skie po�ycie, zawi�� w rodzinie, nieumiej�tno�� zbudowania ciep�a rodzinnego to te� obraz pewnej cz�ci naszego spo�ecze�stwa – przecie� �ony morduj� swoich m��w, rodze�stwo walczy o spadki („sp�acony przez matk� kredyt na mieszkanie, po�wiadczony notarialnie”), dzieci s� niekochane. Wszechobecna muzyka i telewizja wchodz� w �wiat ludzi, zast�puj� im prawdziwe �ycie. Elektra za�piewa�a „Video Games” Lany Del Rey, natomiast Orestes my�la� o kochankach matki - aluzja do filmu Rados�awa Piwowarskiego.

Seria morderstw w rodzinie by�a potrzebna do przej�cia kathasis. A co ma z tego spo�ecze�stwo? To by�o jeszcze jedno przes�anie – „umarli nie powstan�”. Aluzja do politycznych, medialnych i ko�cielnych dyskusji o nie�yj�cych by�a dosy� subtelna, lecz zauwa�alna. Daleko posuni�ta interpretacja mo�e zahaczy� o niedawn� narodow� tragedi�, natomiast bli�sza, namacalna, aluzyjna, obejmowa�a ducha Violetty Villas , Michaela Jacksona i Amy Winehouse.

Eksperymentalne podej�cie do dramatu wzbogaconego o interesuj�c�, frapuj�c� muzyk�, ch�r i solist�w Opery Narodowej nie spodoba�o si� niekt�rym widzom. Zako�czenie przedstawienia przy mrocznym akompaniamencie g��wnie w�ciekle graj�cych instrument�w perkusyjnych, przedstawia scen� lepienia przez Orestesa siebie na nowo – i to w dos�ownym znaczeniu (przy u�yciu „ciasta”, barwnik�w i wody). Scena mocna, burzliwa, bardzo emocjonalna.

Wspania�e dwa monologi Danuty Stenki, �wietna gra Sebastiana Pawlaka oraz fantastyczne role drugoplanowe Anny Chodakowskiej (Przodownica ch�ru, Piastunka, Furia), Wiktorii Gorodeckiej (Kassandra), solist�w: Tomasza Piluchowskiego (Atena) i Artura Stefanowicza (Apollo) s� mocn� stron� dramatoopery. Wyst�p ch�ru i muzyk�w TeatruWielkiego – Opery Narodowej, z�o�ony z sopran�w, alt�w, tenor�w i bas�w, rozpoczyna� si� ju� przy wchodzeniu widz�w na Sal� Bogus�awskiego. Rozstawieni mi�dzy rz�dami i w przej�ciach ch�rzy�ci witali muzycznie siadaj�cych ludzi. P�niej zawitali na scen�, aby uczestniczy� w przywitaniu Agamemnona, i rozp�ywali si� po ca�ej sali wydobywaj�c swoje d�wi�ki z r�nych jej cz�ci.

Dramatoopera nie jest �atwa w odbiorze, kontrowersyjna, lecz niemal doskonale wyre�yserowana. Przekaz jest do�� jasny, przeplatany tradycyjn� gr� aktorsk� i nowoczesnymi technikami teatralnymi.

„Oresteja” w wersji Kleczewskiej zawiera w sobie przetworzone teksty „Hekabe” i „Ifigenii w Aulidzie” Eurypidesa, „Kassandry” Christy Wolf, „Scen z �ycia ma��e�skiego” Ingmara Bergmana, „Makbeta” Heinera M�llera, „Godzin” Davida Hare’a, „Opisu obrazu” Heinera M�llera. Premiera mia�a miejsce 14 kwietnia 2012 roku w Sali Bogus�awskiego Teatru Narodowego.